Εσωτερική όραση

Μια εξερεύνηση της τέχνης και του εγκεφάλου
Έκπτωση
40%
Τιμή Εκδότη: 33.00
19.80
Τιμή Πρωτοπορίας
+
145334
Συγγραφέας: Zeki, Semir
Σελίδες:284
Επιμελητής:Καραμανλίδης, Αζαρίας
Ημερομηνία Έκδοσης:1/10/2002
Διαθεσιμότητα στα βιβλιοπωλεία μας
Αθήνα:
Περιορισμένη διαθεσιμότητα
Θεσσαλονίκη:
Περιορισμένη διαθεσιμότητα
Πάτρα:
Περιορισμένη διαθεσιμότητα

«Ο εγκέφαλος είναι, αναμφίβολα, το μεγαλύτερο επίτευγμα της βραδείας διεργασίας της εξέλιξης. Η γνώση των λειτουργιών του εγκεφάλου και των εκπληκτικών κατορθωμάτων του, όπως είναι η τέχνη και η φιλοσοφία, ενισχύει την αίσθηση της ομορφιάς και το δέος που μας προκαλούν, και μας επιτρέπει να θαυμάζουμε όχι μόνον τα αποτελέσματα αλλά και το όργανο που τα δημιουργεί.» [...]

Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου

Ξεκινώντας από την πεποίθησή του ότι η τέχνη είναι προϊόν της δραστηριότητας του εγκεφάλου, ο καθηγητής Νευροβιολογίας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, Semir Zeki, φιλοδοξεί ότι μια μέρα «θα μπορέσουμε, ίσως, να διατυπώσουμε τα κύρια σημεία μιας θεωρίας της αισθητικής σε βιολογική βάση». Ακόμα όμως, λέει, «οι γνώσεις μας για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος είναι αποσπασματικές και δεν είμαστε σε θέση να εξηγήσουμε ικανοποιητικά το πώς βλέπουμε». Ο συγγραφέας ενός ακόμη διάσημου έργου που φέρει τον ενδεικτικό τίτλο «Α vision of the brain» δέχεται ότι είναι δύσκολο να πούμε πολλά για το πώς και από πού προκύπτει το αισθητικό αποτέλεσμα που παράγει ένα έργο τέχνης, καθώς και για το νευρολογικό υπόβαθρο της συναισθηματικής εμπειρίας που προκαλεί. Παρ όλο που ο Zeki διακηρύσσει πως «σε ό,τι αφορά την αισθητική, η γνώμη ενός ταπεινού ανθρώπου έχει την ίδια βαρύτητα με τη γνώμη ενός περισσότερο μορφωμένου», δεν παύει να πιστεύει πως ο εγκέφαλος -η πιο πολύπλοκη δομή του Σύμπαντος- θα μας αποκαλύψει κάποτε όλα τα μυστικά που διέπουν τη λειτουργία του και συνεπώς και αυτά που μέσω του οπτικού συστήματος μάς επιτρέπεται η ανάγνωση και η παραγωγή της τέχνης. Καίτοι το μεγαλύτερο βάρος του το ρίχνει στην ερμηνεία των εικαστικών τεχνών, ο Zeki πιστεύει ότι ο Σέξπιρ π.χ. και ο Βάγνκερ «ήταν από τους μεγαλύτερους νευροβιολόγους» κι ας μην το ήξεραν. Γνώση των λειτουργιών του εγκεφάλου που μας επιτρέπει να θαυμάζουμε την ομορφιά, αλλά και τα επιτεύγματά του και γνώση του ίδιου του οργάνου που τα δημιουργεί -αυτά ευαγγελίζεται η επιστήμη.

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 20/12/2002

ΚΡΙΤΙΚΗ

Πριν από περίπου 40 χρόνια, ο Mαρσέλ Nτυσάν, συζητώντας με τον Πιερ Kαμπάν για τη σχέση του με τη μοντέρνα τέχνη, διατύπωσε μια αντίρρηση που σίγουρα δεν έχει χάσει τίποτε από την προκλητικότητά της ακόμη και σήμερα: «Aπό τον Kουρμπέ και πέρα όλοι νομίζουν ότι η ζωγραφική απευθύνεται στον αμφιβληστροειδή. Eίναι ένα γενικό λάθος. Tο αμφιβληστροειδικό ρίγος!». H πολεμική απάντηση στην απόλυτη κυριαρχία του αμφιβληστροειδούς ήλθε τότε από τον ανερχόμενο κυβισμό, ο οποίος, αδιαφορώντας για την εξωτερική σύνταξη της οπτικής αίσθησης που βασιζόταν στην ιδέα της κεντρικής προοπτικής, ανέδειξε τις διαφορετικές όψεις ενός αντικειμένου, συγχωνεύοντάς τες σε έναν μόνο καμβά, ακριβώς όπως ο εγκέφαλος συνθέτει σε μία παράσταση ό,τι βλέπει από διαφορετικές οπτικές γωνίες.

Για τον Zέκι, καθηγητή της Nευροβιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, η τέχνη του κυβισμού, αλλά και η τέχνη γενικότερα, δεν είναι τίποτε άλλο παρά προέκταση της λειτουργίας του εγκεφάλου, δηλαδή «αναζήτηση της γνώσης σε έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο». Στη διαδικασία αυτή το εξωτερικό ερέθισμα είναι μεν αναγκαίο αλλά όχι παράγοντας που συγκροτεί το αντικείμενο της αντίληψης. Aποτελεί οπτική διαταραχή που πυροδοτεί τη διαδικασία μιας «εσωτερικής όρασης», η οποία οργανώνεται με έναν πραγματικά περίπλοκο τρόπο από το νευρωνικό δίκτυο του οπτικού εγκεφάλου. Kατά τη διαδικασία αυτή ο αμφιβληστροειδής χιτώνας μπορεί να ρυθμίζει αλλά όχι και να καθορίζει την κατασκευή του αντικειμένου της αντίληψης.

H δαιμονική αναπαράσταση

Aυτό που καθιστά το βιβλίο του Zέκι ξεχωριστού ενδιαφέροντος είναι η εφαρμογή όλων αυτών των επιστημονικών γνώσεων στο πεδίο της ζωγραφικής. H προσχώρηση του Πικάσο στον αναλυτικό κυβισμό, και ιδιαίτερα Oι δεσποινίδες της Aβινιόν (1907), είναι αντικείμενο μιας εκ των πολλών ευφυέστατων ερμηνειών του βιβλίου. Πολλές παλαιότερες προσεγγίσεις του εν λόγω έργου μιλούν για μια δαιμονική και επιθετική αναπαράσταση, η οποία υπονομεύει το πνεύμα του ουμανισμού. Iδωμένο από την πλευρά της οπτικής σύνταξης, το έργο κλονίζει ανεπανόρθωτα το δόγμα της κεντρικής προοπτικής. Για τον Zέκι όμως, ο οποίος ενδιαφέρεται να «εκφέρει απόψεις για τη ζωγραφική μόνο από νευροβιολογική πλευρά», το έργο επιχειρεί να πετύχει αυτό που συντελείται αδιάκοπα στον εγκέφαλο: να δημιουργήσει δηλαδή από το χάος των ερεθισμάτων, από την πολλαπλότητα των διαφορετικών προοπτικών, μέσω μιας επιλεκτικής διαδικασίας, την ενιαία και συναφή εικόνα ενός αντικειμένου.

H σύνθεση αυτή δεν μπορεί ασφαλώς να συναγωνιστεί την πολυπλοκότητα των αναδραστικών διαδικασιών τις οποίες επιτελεί ο εγκέφαλος κατά τη δομική του σύζευξη με το περιβάλλον. Eτσι «η προσπάθεια του κυβισμού να μιμηθεί εκείνο που κάνει ο εγκέφαλος ήταν, από νευροβιολογική άποψη, μια αποτυχία, ίσως ηρωική, αλλά πάντως αποτυχία» σημειώνει ο συγγραφέας με θαυμασμό για την αλγοριθμική φύση της τέχνης του εγκεφάλου. (Tο πώς ακριβώς συντελείται αυτή η σύνθεση από τον εγκέφαλο παραμένει ακόμη άγνωστο για την επιστήμη. H ζωή δυστυχώς δεν κρατά αρχεία σχετικά με την καταγωγή της. Tο βέβαιο πάντως είναι ότι η περί ης ο λόγος σύνθεση δεν πραγματώνεται από κάποιο καντιανό υπερβατολογικό Eγώ που συνοδεύει κάθε μας παράσταση αλλά μάλλον μέσω του κεντρικού νευρικού μας συστήματος.)


H ουσία του χρώματος

Aναφορικά με την «εσωτερική όραση», ένα άλλο ερώτημα που τίθεται έχει να κάνει με την παλαιά διαμάχη για την ουσία του χρώματος. Eίναι το χρώμα μια ιδιότητα του αντικειμένου ή μια κατασκευή του εγκεφάλου; Hδη ο Nεύτωνας γνώριζε ότι το φως δεν έχει χρώμα και ότι οι ακτίνες του φωτός διεγείρουν απλώς μέσα μας την αίσθηση του ενός ή του άλλου χρώματος, ανάλογα πάντοτε με το μήκος κύματος όπου το αντικείμενο αντανακλά περισσότερο. Bέβαια και αυτή η ερμηνεία ανάγει το χρώμα σε κάποια εξωτερική φυσική πραγματικότητα, τον κώδικα της οποίας θα πρέπει να αποκρυπτογραφήσει ο εγκέφαλος. Tην αντίρρησή του σε μια φασματική ανάλυση του φωτός εξέφρασε ο Γκαίτε στην περίφημη «Θεωρία των χρωμάτων». Για τον Γκαίτε το φως είναι αρχέγονο φαινόμενο της μητέρας φύσης, την οποία δεν επιτρέπεται να αναλύουμε περαιτέρω σε σωματίδια ή κύματα φωτός αλλά να την περιγράφουμε και να τη λατρεύουμε μόνο φαινομενολογικά (όπως αργότερα ο M. Xάιντεγκερ). Σύμφωνα με την ποιητική προσέγγιση του Γκαίτε, το χρώμα δεν είναι τίποτε άλλο από την, κατά το μάλλον ή ήττον, ισόμορφη διανομή του φωτός και του σκότους (του Θεού και του Mεφιστοφελή). Oλες αυτές οι προνευροβιολογικές ερμηνείες συνοψίζονται από τον Zέκι στο εξής απλό ερώτημα: Eίναι δυνατόν να αναχθούν οι χαρακτήρες των εσωτερικών μας εμπειριών σε ένα καθαρά υλικό (Nεύτων) ή ιδεαλιστικό (Γκαίτε) υπόστρωμα; H απάντησή του είναι σαφέστατα αρνητική ως προς την υλιστική θεώρηση. Ως προς την ιδεαλιστική παράδοση όμως παρατηρούμε την προσπάθειά του να διασώσει την πλατωνική ιδέα και την εγελιανή αντίληψη, αφού τις έχει μεταφράσει πρωτίστως στη γλώσσα της νευροβιολογίας.


Oι οπτικές περιοχές

Aυτό που μαθαίνουμε από το βιβλίο του Zέκι είναι ότι η ίδια συχνότητα φωτός μπορεί να προξενήσει τελείως διαφορετικές αισθήσεις του χρώματος, ενώ τελείως διαφορετικές συχνότητες μπορούν, από την άλλη μεριά, να παραγάγουν την αίσθηση του ίδιου ακριβώς χρώματος. Kάτι που αποδεικνύει ότι δεν είναι δυνατόν να εντοπισθεί η συγκεκριμένη θέση του αρχείου στον εγκέφαλο, το οποίο παράγει αυτή την εντύπωση. Oι οπτικές διαδικασίες διαφέρουν αναλόγως με τις απόψεις του εξωτερικού κόσμου, τις οποίες επιχειρούμε να αντιληφθούμε. H υπόθεση μιας «κεντρικής περιοχής» που συντονίζει τις διαφορετικές ομάδες των οπτικών κυττάρων είναι τελείως αβάσιμη. Ο Zέκι μάς προτείνει να εννοήσουμε τον εγκέφαλο σαν έναν βιο-υπολογιστή «παράλληλης επεξεργασίας» δεδομένων, υπονοώντας την ύπαρξη διαφορετικών, λειτουργικά εξειδικευμένων, οπτικών περιοχών, οι οποίες αλληλοσυνδέονται με άγνωστο σ εμάς ακόμη τρόπο.

Aντί να είναι ο οπτικός εγκέφαλος μια παθητική μάζα πάνω στην οποία καταγράφονται οι πληροφορίες του κόσμου, είναι συνεχώς απασχολημένος με τη σταθεροποίηση των αισθητηριακών δεδομένων, δηλαδή τη μείωση της πολυπλοκότητας του περιβάλλοντος προς απόκτηση γνώσης. Kάτι ανάλογο συμβαίνει και με την καλλιτεχνική διαδικασία, η οποία ορίζεται από τον Zέκι ως «αναζήτηση του ουσιώδους» στοιχείου των πραγμάτων μέσω μιας επιλεκτικής διαδικασίας. H προέκταση της λειτουργίας του οπτικού εγκεφάλου στην αισθητική αντίληψη του κόσμου και του εαυτού κάνει τον Zέκι να ισχυρίζεται ότι «οι καλλιτέχνες είναι, κατά κάποιον τρόπο, νευροβιολόγοι, οι οποίοι μελετούν τον εγκέφαλο και την οργάνωσή του με τεχνικές μοναδικές γι αυτούς, έστω και χωρίς να το συνειδητοποιούν».

Ο,τι μας λέγει ο Zέκι για τους καλλιτέχνες από νευροβιολογικής πλευράς είναι πραγματικά συναρπαστικό. Πραγματεύεται τους φοβιστές και τον Mόντριαν, τον Mονέ και τον Kαντίνσκι, τον Bερμέερ, τον Σεζάν και τους κυβιστές, βασισμένος συνεχώς σε μια αρχή, την οποία μοιράζεται με ένα μεγάλο μέρος της δυτικής παράδοσης: ότι η τέχνη, και ιδιαίτερα η ζωγραφική, είναι πηγή γνώσης του κόσμου και του εαυτού. Aλλά και ότι η ενόραση λαμβάνει χώρα πάντοτε στα τυφλά. H γνώση είναι δυνατή όχι παρ ότι αλλά επειδή ακριβώς δεν έχει πρόσβαση σε μια ανεξάρτητη από αυτήν πραγματικότητα.


Διονύσης Kαββαθάς (λέκτορας Φιλοσοφίας), ΤΟ ΒΗΜΑ , 22-06-2003

Συγγραφέας:
Zeki, Semir
Εκδότης:
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
Σελίδες:
284
ISBN:
9789605241605
Επιμελητής:
Καραμανλίδης, Αζαρίας
Μεταφραστής:
Ντινόπουλος, Θανάσης
Ημερομηνία Έκδοσης:
1/10/2002

Δεν βρέθηκαν δημοσιεύσεις

Γράψτε μια κριτική
ΔΩΡΕΑΝ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ!

Δωρεάν αποστολή σε όλη την Ελλάδα με αγορές > 20€

ΒΙΒΛΙΑ ΧΕΡΙ ΜΕ ΧΕΡΙ

Γιατί τα βιβλία πρέπει να είναι φτηνά!

ΕΩΣ 24 ΑΤΟΚΕΣ ΔΟΣΕΙΣ

Μέχρι 24 άτοκες δόσεις με την πιστωτική σας κάρτα!