Ο πέπλος

Δοκίμιο σε εφτά μέρη
Έκπτωση
30%
Τιμή Εκδότη: 16.31
11.42
Τιμή Πρωτοπορίας
+
274173
Συγγραφέας: Κούντερα, Μίλαν
Εκδόσεις: Εστία
Σελίδες:202
Ημερομηνία Έκδοσης:1/11/2005
Διαθεσιμότητα στα βιβλιοπωλεία μας
Αθήνα:
Περιορισμένη διαθεσιμότητα
Θεσσαλονίκη:
Περιορισμένη διαθεσιμότητα
Πάτρα:
Με παραγγελία σε 2-5 εργάσιμες ημέρες

"Μπροστά από τον κόσμο έπεφτε ένας μαγικός πέπλος, υφασμένος από θρύλους. Ο Θερβάντες έστειλε ταξίδι τον Δον Κιχότη, και έσκισε τον πέπλο. Ο κόσμος ξανοίχτηκε μπροστά στον περιπλανώμενο ιππότη σ όλη την κωμική γύμνια της πρόζας του."
Σκίζοντας "τον πέπλο της προερμηνείας", με τα στερεότυπα και τα ετοιμοπαράδοτα ερμηνευτικά σχήματα, ο Θερβάντες εγκαινίασε την ιστορία της τέχνης του μυθιστορήματος, μιας τέχνης αυτόνομης, κατά τον Κούντερα, με τη δική της, αυτόνομη ιστορία.
Από τον Ραμπελαί ώς τον Φώκνερ και τον Τζόυς, από τον Φλωμπέρ ώς τον Κάφκα, τον Μούζιλ, τον Μπροχ και τον Γκομπρόβιτς, την "Πλειάδα των μεγάλων μυθιστοριογράφων της Κεντρικής Ευρώπης", ο Μίλαν Κούντερα παρακολουθεί την ιστορία του μυθιστορήματος και, μέσα από αυτήν, μας δίνει τη δική του "ποιητική του μυθιστορήματος". [...]

(Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)








ΚΡΙΤΙΚΗ



Η πρόσφατη έκδοση δύο βιβλίων επικεντρωμένων στο μυθιστορηματικό σύμπαν του Μίλαν Κούντερα, το ένα υπογραμμένο από τον ίδιο («Ο πέπλος», μετάφραση Γιάννης Η. Χάρης, εκδ. «Εστία») και το δεύτερο από τον καθηγητή λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ, Φρανσουά Ρικάρ («Το τελευταίο απόγευμα της Ανιές. Δοκίμιο για το έργο του Μίλαν Κούντερα», μετάφραση Γιάννης Κιουρτσάκης, εκδ. «Εστία»), μας οδηγούν και πάλι μπροστά σε ένα έργο από τα πιο ολοκληρωμένα και σημαντικά του καιρού μας. Το σημερινό αφιέρωμα της Βιβλιοθήκης, διατρέχοντας εν τάχει τις βασικές παραμέτρους του κουντερικού έργου, επαναλαμβάνει με τον τρόπο του την πρόταση που διατυπώνει το εξαιρετικό βιβλίο του Ρικάρ: μια καινούργια ανάγνωση των μυθιστορημάτων και των δοκιμίων του Κούντερα, σαν κατάδυση στην ιστορία και τη σημασία του μυθιστορηματικού είδους, σαν σπουδή στην αβεβαιότητα και τη σχετικότητα των πραγμάτων και ταυτόχρονα σαν επίμονη αναζήτηση της διαφοράς και της μοναδικής ταυτότητας κάθε ανθρώπου.

Δεν είναι πολλοί οι μυθιστοριογράφοι που καταφέρνουν να μιλήσουν για τη δουλειά τους. Τις πιο πολλές φορές ψελλίζουν μια-δυο κοινοτοπίες και ξεμπερδεύουν, αφήνοντας «το έργο τους να μιλήσει από μόνο του». Ωραία υπεκφυγή -αφού μας έχει πείσει, λίγο ως πολύ, για τη γνησιότητά της. Ομως, ο Μίλαν Κούντερα δεν είναι απ αυτούς. Στα χνάρια τού αγαπημένου του Βίτολντ Γκομπρόβιτς, που δεν δίσταζε να εξηγεί, να σχολιάζει, να προλογίζει τα κείμενά του, θεωρώντας πως ένας συγγραφέας που δεν είναι σε θέση να μιλήσει για τα βιβλία του «δεν είναι ολοκληρωμένος», αναλαμβάνει κι εκείνος ένα ρόλο εξηγητικό, καθοδηγητικό: ανοίγει το εργαστήρι του, εκθέτει τον εαυτό του και τα αξιολογικά του κριτήρια, αποκαλύπτει την εντελώς δική του ποιητική και μαζί δίνει την «προσωπική του εκδοχή της ιστορίας τού μυθιστορήματος». Αλλά κυρίως επιμένει σε ό,τι ονομάζει «ηθική» της «πρόζας της ζωής».

Ο κόσμος, μας λέει ο συγγραφέας, είναι καλυμμένος από έναν «πέπλο» παραδεδομένων ερμηνειών (λυρικών, ιδεολογικών, θρησκευτικών, κοινωνιολογικών, φιλοσοφικών) και σφαλερών αναπαραστάσεων. Δύσκολα τον διαπερνούμε και ακόμη δυσκολότερα διακρίνουμε πίσω απ αυτόν την ουσία και το νόημα της υπόστασής μας. Η λειτουργία του μυθιστορήματος, από την αυγή της νεωτερικότητας και εντεύθεν, είναι να τον διαρρήξει, να αποκαλύψει τις αντιφάσεις, τις αμφισημίες, τη ριζική του αβεβαιότητα, αλλά κυρίως, όπως το είχε πρώτος γράψει ο Χέρμαν Μπροχ, να φέρει στο φως ένα άγνωστο ώς τότε κομμάτι της ύπαρξης. Αυτή, ακριβώς, είναι η ηθική του: η γνώση. Οχι ασφαλώς μια γνώση επιστημονική ή φιλοσοφική, ικανή να μεταφράζεται σε επαληθεύσιμες και αναντίρρητες προτάσεις, αλλά μια γνώση αμήχανη, που διασχίζεται «από ζώνες ομίχλης». «Γνώση», στο μυθιστόρημα είναι μια διαδικασία ολισθηρή, απρόβλεπτη, ριψοκίνδυνη: το να προχωρεί κανείς «στην καρδιά των πραγμάτων», καθώς έλεγε ο Φλομπέρ στη Γεωργία Σάνδη. Το να παρατηρεί, να αναλύει, να προσπαθεί να κατανοήσει. Καιροί του «ψωμιού βουτηγμένου στο άρωμα», των εκπορθημένων μυστικών, των ιδεολογικών απολύτων, «αγέλαστοι» καιροί οι σημερινοί, αποζητούν στον υποθετικό και αποσπασματικό στοχασμό τού μυθιστορήματος (η διατύπωση μιας ερώτησης μάλλον παρά η απάντησή της, η διάνοιξη προς την περιπλάνηση και το παράδοξο, η αέναη αναζήτηση μιας συνεχώς διαφεύγουσας αλήθειας), στη βέβηλη και ειρωνική μεταφυσική του, στην αγκυρωμένη στο χιούμορ ηθική του, που «έχει πάψει από καιρό να παίρνει στα σοβαρά τη σοβαρότητα των ανθρώπων», το τελευταίο ίσως καταφύγιο του κριτικού πνεύματος και της διαύγειας - μ άλλα λόγια της ελευθερίας.

Ο Κούντερα είναι καθαρόαιμος μυθιστοριογράφος· ακόμη και τα υπόλοιπα έργα του -«Ο Ιάκωβος και ο αφέντης του», θεατρική παραλλαγή στο «Ιάκωβος ο Μοιρολάτρης» του Ντενί Ντιντερό, «Η τέχνη του μυθιστορήματος» (1985), «Οι προδομένες διαθήκες» (1992) και τώρα «Ο πέπλος» (2005)- το μυθιστόρημα έχουν ως αντικείμενο και ταυτόχρονα πηγή. Δεν καλλιεργεί το μυθιστορηματικό είδος ως ένα ανάμεσα στα άλλα, αλλά σαν αναγκαίο και συνάμα επαρκή όρο της σχέσης του με τον κόσμο και την ύπαρξη. Ο Κούντερα «κατοικεί το μυθιστόρημα», σύμφωνα με την ωραία διατύπωση του Φρανσουά Ρικάρ στο δοκίμιό του «Το τελευταίο απόγευμα της Ανιές», «ως την αληθινή, μοναδική και αναντικατάστατη πατρίδα του».

Οπως σημείωνε πρόσφατα ο Γάλλος κριτικός Γκι Σκαρπετά, ο σημερινός «κυρίαρχος λόγος» περί μυθιστορήματος έχει δύο κατευθύνσεις: από τη μία πλευρά η «εξελικτική» αντίληψη, επεξεργασμένη την εποχή του Νέου Μυθιστορήματος και ισχυρή ακόμη και σήμερα, σύμφωνα με την οποία το είδος, μέσα από μεταμορφώσεις καθαρά τεχνικές, ακολουθώντας μια γραμμή προόδου ή αποκαθαρμού, θα απομακρυνόταν όλο και περισσότερο από αυτό που υπήρξε τον 19ο αιώνα -από τον περίφημο «μπαλζακικό κώδικα»· από την άλλη, η ιδέα της απόλυτης παρακμής του (θεμέλιο τής -καθαρά αντιδραστικής, κατά τον Σκαρπετά- σκέψης του Τζορτζ Στάινερ) που οδηγεί στη διάδοση, υπό τον παραπλανητικό χαρακτηρισμό «μυθιστόρημα», μιας πληθώρας μυθιστορηματικών χρονικών, μυθιστορηματοποιημένων εξομολογήσεων, μυθιστορηματιζόντων δοκιμίων, τα οποία δεν είναι παρά η άρνηση της τέχνης που αναδύθηκε με τον Ραμπελέ και τον Θερβάντες. Η αντίθεση του Κούντερα και προς τις δύο αυτές αντιλήψεις είναι απόλυτη. Γιατί, για τον συγγραφέα, το μυθιστόρημα είναι οπωσδήποτε θέατρο ανεξάντλητων ανακαλύψεων, σκηνή απογύμνωσης και αλήθειας, αλλά κυρίως είναι τέχνη, τόπος ανεξάντλητης μορφικής επινόησης, τόπος όπου επιτυγχάνεται η ελευθερία στο πλαίσιο μιας ισχυρής δομής και η άκρα ποικιλία μέσα σε μια ενότητα χωρίς ρήγματα. Με άλλα λόγια: υπάρχουν αναρίθμητες «πεζές αφηγήσεις» από την εποχή της αρχαιότητας, έχουν δημοσιευτεί και θα δημοσιεύονται χιλιάδες τέτοιες, όμως αυτές δεν έχουν καμία σχέση με το είδος που γεννήθηκε από την πένα ενός Ραμπελέ και ενός Θερβάντες, είδος που συνέχισε να ακμάζει (από τον Φίλντινγκ και τον Στερν ώς τον Μπαλζάκ, τον Φλομπέρ, τον Ντοστογιέφσκι και τον Τολστόι) μέσα από πλήθος μεταμορφώσεων και κατακτήσεων (κορυφαία θέση κατέχει εδώ η «πλειάδα» του Κούντερα: ο Μπροχ, ο Μούζιλ, ο Κάφκα, ο Γκομπρόβιτς) ώς τις μέρες μας και να υπηρετείται από εκείνους τους λίγους (ο Κούντερα ξέρει να χαιρετίζει τους συγχρόνους του: τον Φουέντες, τον Μάρκες, τον Ροθ, τον Ρούσντι, τον Γκοϊτισόλο) για τους οποίους η μυθιστορηματική κληρονομιά δεν είναι νεκρό γράμμα.

Το μυθιστόρημα είναι τέχνη, τονίζει ο Κούντερα, και ως τέχνη δεν μπορεί να αποτιμηθεί παρά μέσα σε οικουμενικά πλαίσια. Ο επαρχιωτισμός των «μικρών» και των «μεγάλων» εθνών δεν έχει εδώ θέση. Μόνο μέσα στο «μεγάλο πλαίσιο της Weltliteratur» (ο όρος του Γκέτε επιστρέφει στον στοχασμό του Κούντερα, καταυγασμένος από ένα καινούργιο φως) μπορεί να φανεί η αισθητική αξία ενός μυθιστορήματος, δηλαδή «οι άγνωστες ως τότε πλευρές της ύπαρξης, τις οποίες κατόρθωσε να φωτίσει, και ο νεωτερισμός της φόρμας στον οποίο κατόρθωσε να φτάσει». Τι ανακούφιση για όλους όσοι επιμένουν σ αυτό τον παρήγορο διεθνισμό της τέχνης, όσοι αντιστέκονται στη συρρίκωση του νοήματος ενός έργου στο ρόλο τον οποίο διαδραματίζει μέσα στη χώρα του! Αλλά διεσταλμένη, η σκέψη αυτή, μας οδηγεί σε μιαν επόμενη: «Η τέχνη δεν υπάρχει για να καταγράφει, σαν μεγάλος καθρέφτης, όλες τις περιπέτειες, τις παραλλαγές, τις ατέλειωτες επαναλήψεις της Ιστορίας. Υπάρχει για να δημιουργεί τη δική της ιστορία». Αυτό δεν σημαίνει ότι ο μυθιστοριογράφος οφείλει να αφοσιωθεί στο μορφικό παιχνίδι του, κλείνοντας μάτια και αυτιά στην επέλαση κινημάτων, πολέμων, επαναστάσεων και αντεπαναστάσεων. Η ιστορία τον μαγεύει - όχι όμως με ένα αίτημα απεικόνισης ή έστω ερμηνείας της· τον μαγεύει γιατί, έτσι όπως περιστρέφεται σαν προβολέας γύρω από την ανθρώπινη ύπαρξη λούζοντάς την με το φως της, μπορεί να αποκαλύψει αιφνίδια, σε μιαν αναπάντεχη στροφή της, αθέατες ώς τότε, απρόσμενες δυνατότητες της ύπαρξης - το προνομιακό πεδίο του μυθιστοριογράφου. Ιδιοτελής, υπόλογος μονάχα στην τέχνη του, ο συγγραφέας αντλεί από τα γεγονότα κατά βούληση και όχι καθ υπαγόρευση ή κατ επιταγή, τα χρησιμοποιεί ως «υπαρξιακούς καταλύτες» και «προχωράει στην καρδιά» μιας ιστορικής κατάστασης: αυτήν που αποτυπώνει το ανθρώπινο περιεχόμενό της.

Μακριά από τις «ολόφωτες εξέδρες της ιστορίας», μακριά από το λυρισμό των επαναστατικών εξάρσεων και την απλοϊκότητα των ηθικών και ιδεολογικών μανιχαϊσμών, το μυθιστόρημα γνωρίζει έναν μοναδικό τρόπο να συναντιέται με τον κόσμο και να συνδέεται μαζί του - ή καλύτερα, είναι το ίδιο ένας μοναδικός τρόπος συνάντησης και σύνδεσης με τον κόσμο.



ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΣΧΙΝΑ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 03/02/2006
Συγγραφέας:
Κούντερα, Μίλαν
Εκδότης:
Εστία
Σελίδες:
202
ISBN:
9789600512311
Μεταφραστής:
Χάρης, Γιάννης
Ημερομηνία Έκδοσης:
1/11/2005

Δεν βρέθηκαν δημοσιεύσεις

Γράψτε μια κριτική